* ( « قالَ هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْه إِلَّا كَما أَمِنْتُكُمْ عَلى أَخِيه مِنْ قَبْلُ فَاللَّه خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ » ) * . در مجمع البيان گفته : كلمه « امن » به معناى اطمينان قلب نسبت به سلامت است ، گفته مىشود : « امنه يامنه امنا » « 1 » . و بنا بگفته وى معناى جمله : * ( « هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْه . . . » ) * ، اين مىشود كه آيا در باره اين فرزندم به شما اطمينان كنم همانطور كه در باره برادرش اطمينان كردم و در نتيجه ، شد آنچه كه نبايد مىشد ؟ و حاصلش اينست كه شما از من توقع داريد كه به گفتارتان اعتماد كنم و دلم را در باره شما گرم و مطمئن كنم ، هم چنان كه قبل از اين در خصوص برادرش يوسف به شما اعتماد كردم ، و به وعده اى كه امروز مىدهيد ما او را حفظ مىكنيم دل ببندم ، همانطور كه به عين اين وعده كه در باره يوسف داديد دل بستم ، و حال آنكه من آن روز عينا مانند امروز شما را بر آن فرزندم امين شمردم ولى شما در حفظ او كارى برايم صورت نداديد ، كه سهل است ، بلكه پيراهن او را كه آغشته به خون بود برايم آورديد ، و گفتيد كه گرگ او را دريد . امروز هم اگر در باره برادرش به شما اعتماد كنم به كسانى اعتماد كرده‌ام كه اعتماد و اطمينان به آنان سودى نمىبخشد ، و نمىتوانند نسبت به امانتى كه به ايشان سپرده مىشود رعايت امانت را نموده آن را حفظ كنند . و اينكه فرمود : * ( « فَاللَّه خَيْرٌ حافِظاً وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ » ) * تفريع است بر كلام سابقش كه گفته بود : * ( « هَلْ آمَنُكُمْ عَلَيْه . . . » ) * ، كه استنتاج را آماده مىكند و مىفهماند كه وقتى اطمينان به شما در خصوص اين پسر ، لغو و بيهوده است و هيچ اثر و خاصيتى ندارد ، پس بهترين اطمينان و اتكال ، تنها آن اطمينان و توكلى است كه به خداى سبحان و به حفظ او باشد ، و خلاصه وقتى امر مردد باشد ميان توكل به خدا و تفويض به او ، و ميان اطمينان و اعتماد به غير او ، وثوق به خداى تعالى بهتر و بلكه متعين است . و جمله * ( « وَهُوَ أَرْحَمُ الرَّاحِمِينَ » ) * به منزله تعليل براى جمله * ( « فَاللَّه خَيْرٌ حافِظاً » ) * است ، و معنايش اين است كه غير خداى تعالى چه بسا در امرى مورد اطمينان قرار بگيرد ، و يا در امانتى امين پنداشته شود ، ولى او كمترين رحمى به صاحب پندار نكرده امانتش را ضايع مىكند ، بخلاف خداى سبحان كه او ارحم الراحمين است ، و در جايى كه بايد رحم كند از رحمتش دريغ نمىدارد ، او بر عاجز و ضعيفى كه امر خود را به او واگذار نموده و بر او توكل جسته ترحم مىكند ، و

--> ( 1 ) مجمع البيان ، ج 5 ، ص 247 ، ط تهران .